VALJEVO- U poslednjih deset godina broj novorođenih u Valjevu beleži konstantan pad, dok se prosečna starost majki polako povećava. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, 2015. godine u ovom gradu rođeno je 795 beba, dok je prošle godine taj broj pao na 658. Najčešće rađaju žene između 25 i 34 godine, pri čemu se primećuje trend pomeranja vrhunca fertiliteta ka starijim starosnim grupama: dok su 2015. najviše porođaja zabeležile majke između 25 i 29 godina, danas je najzastupljenija grupa 30–34 godine. Prosečna starost majki porasla je sa 29,1 na 30,2 godine.
“Za razumevanje krize rađanja na teritoriji Valjeva, kao i u ostalim delovima Srbije, neophodno je sagledati dugoročnije trendove, pre svega u kretanju vitalnih pokazatelja. Grad Valjevo već duži niz godina beleži negativan prirodni priraštaj, uz jačanje negativnog bilansa u periodu od 2020. do 2022. godine (pandemijsko i postpandemijsko razdoblje). Takvi pokazatelji u saglasnosti su sa republičkim trendovima niskog broja živorođenih i visoke smrtnosti u periodu od 2022. do 2024. Godine”, objašnjava dr Marko Filipović, demograf i naučni saradnik u Institutu društvenih nauka – Centru za demografska istraživanja.
Većina porođaja i dalje se dešava u gradskim naseljima. U 2024. godini, od ukupno 658 novorođenih, 464 bebe rođene su u gradu, dok ruralna naselja beleže znatno manji broj. Među selima, najviše novorođenih bilo je u Popučkama (28), Klanici (10), Brankovini (9), Beloševcu i Goloj Glavi (po 8), dok mnoga mala sela, poput Degurića, Stuba, Donje Bukovice, Tubravića, Zaruba, Bujačića, Žabara, Vragočanice i Rebelja, beleže po jedno novorođeno dete.
„Na primeru naselja Grada Valjeva jasno se uočava prostorni determinizam u pogledu kretanja svih vitalnih pokazatelja, uključujući i rađanje. Urbano naselje tradicionalno ima više živorođenih i više umrlih u apsolutnim brojkama, ali broj rađanja u urbanom jezgru u pojedinim periodima opada sporijim tempom u odnosu na seoska područja. Sela beleže brži relativni pad broja živorođenih i konstantan ili blago opadajući broj umrlih, što dovodi do pogoršanja prirodnog priraštaja”, dodaje dr Filipović.
Naš sagovornik objašnjava, da sela beleže brži relativni pad broja živorođenih i konstantan (ili blago opadajući) broj umrlih, što dovodi do pogoršanja prirodnog priraštaja. U pojedinim godinama, sela čak daju manji relativni doprinos ukupnom broju umrlih, što je delom posledica starosne strukture stanovništva.
“Iako Valjevo kao urbano naselje nosi većinu rođenih, to nije dovoljno da kompenzuje gubitke u seoskom delu, koji beleži brži pad živorođenih i često izrazito negativan prirodni priraštaj. Prostorna distribucija vitalnih pokazatelja može se predstaviti kao kumulativna koncentracija – nekoliko urbanih i prigradskih naselja daje veći deo pozitivnog doprinosa rađanju, dok većina manjih sela ima izrazito negativan bilans’’, navodi dr Filipović.
Prema podacima popisa stanovništva iz 2022. godine, na teritoriji grada Valjeva registrovano je ukupno 16.496 porodica sa decom. Više od polovine čine porodice sa jednim detetom – ukupno 9.467, dok 5.837 porodica ima dvoje dece. Porodica sa troje i više dece ima svega oko 1.200. Najzastupljeniji oblik porodične zajednice je bračni par sa decom – takvih je 10.907, od čega 5.340 ima jedno dete, a 4.613 dvoje dece. Samo 954 bračna para odgajaju troje ili više dece. Porodice sa samohranom majkom ima 4.053, dok sa samohranim ocem ima 1.107.
‘’Broj višečlanih porodica na teritoriji Valjeva, naročito onih sa više od troje dece, ukazuje na tendenciju njihovog statističkog izdvajanja. Posmatrano unazad, stiče se utisak da se višečlane porodice formiraju već u samom začetku, odnosno da je verovatnoća proširenja porodice veća kod onih koje već imaju troje ili više dece. Uzimajući u obzir i vremensku dimenziju, može se reći da su višečlane porodice popunjavale određene kategorije u zavisnosti od trenutka u kojem su se nalazile u procesu proširenja do konačnog broja dece,” ističe dr Filipović.
Statistika popisa stanovništva pokazuje da u gradskom području živi 48 porodica sa četvoro dece i 15 sa petoro i više, dok se u seoskim naseljima nalazi 68 porodica sa četvoro i 19 sa petoro dece. Višedetne porodice su, dakle, brojnije u ruralnim sredinama, gde se nalazi više od polovine svih porodica sa četvoro i petoro dece u Valjevu.
Dr Marko Filipović, kao stručnjak koji se dugi niz godina bavi istraživanjem demografskih trendova, ističe i šire uzroke pada nataliteta u Valjevu. Prema njegovim rečima, kao najveća prepreka proširenju porodice u savremenom dobu ističe se opšta nesigurnost. Još sa prvim uticajima urbanizacije na broj rađanja došlo je do promene stava o proširenju porodice – sa shvatanja da ono predstavlja ulaganje u budućnost, na percepciju ličnog ostvarenja i povećanih troškova. Danas su ekonomski faktori možda i najuticajniji, mada značajnu ulogu imaju i zdravstveni, socijalni, kulturološki i politički činioci.
“Treba istaći i tranziciju pogleda na roditeljstvo, gde današnje generacije u fertilnom dobu imaju drugačija poimanja od onih koji su kreirali modele podrške roditeljstvu, a koji se još uvek sprovode. Migracije mladih konstantno utiču na broj rođenih u gradu, što sa sobom nosi niz reperkusija. Prelazak mladih iz ruralne u urbanu sredinu delom prenosi i navike sredine porekla, ali se u savremenom dobu brže odvija adaptacija na obrasce ponašanja sredine u koju se doseljava, uključujući i reproduktivne navike’’, dodaje Filipović.
Budućnost populacije Valjeva, prema njegovim rečima, deluje slično kao i u drugim gradovima u Srbiji slične veličine. Pražnjenje demografskih rezervoara proces je koji traje decenijama.
“Potrebe urbane sredine biće sve teže nadoknaditi imigracijom mladih iz ruralnih područja, a čini se da je i taj proces pred zaustavljanjem. Valjevska sela nastaviće sa depopulacionim trendovima, ali će, usled već iscrpljenih demografskih resursa i sve manjeg broja stanovnika, taj proces biti slabijeg intenziteta’’, smatra dr Filipović.
Demografi navode da će i budućnost globalne populacije biće izazovna, imajući u vidu da je broj dece u svetu već dostigao svoj maksimum i da se procenjuje da će globalna populacija početi da opada za oko pola veka. Kako se Srbija i Valjevo već duže vreme nalaze u tom procesu, procene nisu ohrabrujuće, već još izazovnije, jer ‘’ukoliko se ništa ne preduzme, izvesno je dalje produbljivanje krize rađanja, depopulacije i negativnih demografskih procesa’’, upozorava dr Filipović.
“U razumevanju savremenih demografskih tendencija važno je shvatiti promenu narativa u društvu, pre svega promene stavova mladih o roditeljstvu. Zbog toga donosioci odluka treba da postave realnije ciljeve, usklađene sa duhom vremena i vrednostima koje dele nove generacije’’, zaključuje dr Marko Filipović, naučni saradnik u Institutu društvenih nauka – Centru za demografska istraživanja.
Sprovođenje takvih mera moglo bi doprineti održavanju i optimizaciji populacije, uz istovremeno vođenje računa o zaštiti životne sredine, promovisanje zdravog načina života i unapređenje mentalnog zdravlja mladih. Sve to doprinosi kvalitetu života i stvaranju okruženja u kojem je zasnivanje ili proširenje porodice svesna i dobrovoljna odluka.
Ovaj tekst izrađen je u okviru projekta „Puna kuća“ koji je finansiran iz budžeta grada Valjeva. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.